Jak uczyć się kilka godzin dziennie i nie tracić zapału

Przez długi czas miałem problem, którego nie potrafiłem nawet sensownie nazwać: chciałem uczyć się więcej, miałem ku temu bardzo konkretne powody i nie brakowało mi tematów, a mimo to po dwóch lub trzech godzinach zaczynałem odczuwać tak potężne znużenie, jakbym od rana tłumaczył instrukcję obsługi tokarki z mandaryńskiego, nie zaś zajmował się dziedzinami, które sam uznawałem za ciekawe.

Na co dzień pracuję jako programista, jestem również elektrykiem, piszę i uczę się wielu innych rzeczy, które z jakiegoś powodu wydały mi się warte poświęcenia im kolejnych miesięcy albo lat. Nie traktuję więc nauki jako zajęcia zarezerwowanego dla studentów, którzy na kilka tygodni przed sesją przypominają sobie o istnieniu uczelni. Jest ona stałym elementem mojego życia, a ponieważ liczba interesujących mnie dziedzin od dawna rośnie szybciej niż liczba godzin w dobie, dwie lub trzy godziny nauki wydawały mi się wynikiem zdecydowanie niewystarczającym.

Siadałem zatem przy komputerze, otwierałem materiały i zaczynałem pracować, po czym przez jakiś czas wszystko szło zupełnie dobrze. Później koncentracja stopniowo się rozpadała: czytałem ten sam fragment po raz trzeci, przechodziłem do innego okna, przypominałem sobie o czymś, co należało sprawdzić, a pod koniec nadal siedziałem w miejscu przeznaczonym do nauki, tyle że sama nauka dawno już dyskretnie opuściła pomieszczenie.

Naturalnym wnioskiem było uznanie, że najwyraźniej brakuje mi dyscypliny albo odpowiedniej techniki. W internecie nie brakuje przecież ludzi, którzy przed śniadaniem uczą się języka, kończą książkę i zakładają niewielką firmę, więc człowiek zaczyna podejrzewać, że jego własna niezdolność do podobnych wyczynów świadczy o jakiejś wadzie konstrukcyjnej. Zacząłem zatem testować popularne systemy produktywności, spośród których najbardziej obiecująco prezentowała się technika Pomodoro: dwadzieścia pięć minut pracy, kilka minut przerwy, kolejne dwadzieścia pięć minut pracy i tak dalej, aż wiedza zostanie zdobyta albo kuchenny minutnik wystąpi o urlop zdrowotny.

Pomodoro nie pomogło. Co gorsza, często przerywało mi pracę właśnie w chwili, w której po początkowym wysiłku udawało mi się wreszcie wejść w temat i zrozumieć, co właściwie robię. Długo sądziłem więc, że problem nadal tkwi we mnie; dopiero później zorientowałem się, że próbuję zwiększyć liczbę godzin nauki, nie zwracając uwagi na to, co przez pozostałą część dnia dzieje się z moją uwagą.

O co chodzi, a o co nie?

Nie zamierzam przekonywać, że Pomodoro jest techniką złą, szkodliwą albo wymyśloną przez lobby producentów minutników. Dla osoby, która godzinami odwleka rozpoczęcie pracy, perspektywa skupienia się przez zaledwie dwadzieścia pięć minut może być znacznie mniej groźna niż bliżej nieokreślone „dzisiaj uczę się fizyki”. Regularna przerwa bywa też przydatna podczas wykonywania zadań prostych, powtarzalnych albo tak nudnych, że po kwadransie zaczyna się z zainteresowaniem studiować skład płynu do mycia monitora. Jeśli ten system komuś pomaga, nie widzę powodu, żeby z niego rezygnował.

Nie twierdzę również, że człowiek powinien porzucić wszystkie zainteresowania poza jednym, zamknąć się w szczelnej specjalizacji i do końca życia pogłębiać wyłącznie znajomość jednego rodzaju śrubki. Przeciwnie, uważam, że uczenie się wielu dziedzin jest jednym z najlepszych sposobów budowania zarówno odporności zawodowej, jak i zwyczajnie ciekawego życia, o czym pisałem szerzej w tekście o byciu człowiekiem od wszystkiego.

Problem nie polega więc na tym, że zajmuję się programowaniem, elektryką, a bardziej piękną fizyką i kilkoma innymi rzeczami. Pojawia się dopiero wtedy, gdy próbuję zajmować się nimi w tym samym czasie: nie w ciągu jednego roku czy nawet jednego dnia, lecz w obrębie tych samych kilku minut, przeskakując pomiędzy zadaniami przy każdej krótkiej przerwie, chwili oczekiwania albo pierwszym sygnale trudności.

Krótko mówiąc: można być człowiekiem renesansu, nie będąc jednocześnie człowiekiem symultanicznym.

Wszystkie moje życia mieszczą się na jednym ekranie

Komputer jest pod tym względem urządzeniem wyjątkowo podstępnym, ponieważ niemal całkowicie usuwa fizyczny koszt zmiany zajęcia. Gdybym chciał przejść od naprawiania instalacji elektrycznej do nauki języka, musiałbym przynajmniej odłożyć narzędzia, umyć ręce i otworzyć książkę, co daje umysłowi dość wyraźną informację, że jedna czynność się skończyła, a zaczyna następna. Na komputerze program, dokumentacja techniczna, talia fiszek, poczta, komunikator oraz wszystkie materiały do wszystkich pozostałych projektów dzieli od siebie jeden skrót klawiaturowy.

W rezultacie bardzo łatwo uznać, że skoro przełączenie okna trwa ułamek sekundy, to równie szybko przełącza się człowiek. Piszę kod, uruchamiam testy i przez chwilę muszę poczekać; otwieram więc fiszki, bo przecież pięciu minut nie wolno zmarnować. Po kilku kartach przypominam sobie o pojęciu, które chciałem sprawdzić, zatem przechodzę do przeglądarki, gdzie przy okazji dostrzegam otwartą kartę z innego projektu. W tym czasie testy dawno się zakończyły i mogę wrócić do programowania, ale do kodu nie wraca już ten sam stan umysłu. Wraca człowiek, który przed chwilą rozpakował sobie w głowie kilka nowych tematów i teraz musi ustalić, czym właściwie zajmował się na początku.

Każda z tych drobnych czynności wygląda rozsądnie. Fiszki są przecież pożyteczne, wiadomość może być ważna, a otwarta karta z dokumentacją niewątpliwie zasługuje na przeczytanie; w przeciwnym razie nie trzymałbym jej otwartej od trzech miesięcy. Problem ujawnia się dopiero wtedy, gdy spojrzymy nie na wartość poszczególnych zadań, lecz na cenę ciągłego przechodzenia między nimi.

To właśnie był jeden z moich największych błędów. Próbowałem wykorzystać każdą szczelinę czasu, przez co w praktyce nie zostawiałem sobie żadnej szczeliny uwagi.

Ile uwagi zostaje dla każdej rzeczy?

Zanim przejdziemy do badań nad zmianą zadań, trzeba odrzucić intuicję, która brzmi rozsądnie, lecz prowadzi na manowce. Uwaga nie jest dzbankiem wody, którego zawartość można rozlać do dwóch równych szklanek i nadal mieć pewność, że niczego nie ubyło. Kiedy próbujemy zajmować się kilkoma wymagającymi rzeczami jednocześnie, ich udziały nie muszą sumować się do stu procent, ponieważ sam podział również pochłania zasoby.

Jeśli jednocześnie zajmuję się dwiema wymagającymi rzeczami, nie odczuwam tego więc jako dwóch równych porcji po 50%. Każdej potrafię oddać najwyżej coś w rodzaju 20% pełnego skupienia. Pozostałe 60% nie trafia uczciwie do żadnej z nich: zużywa się na utrzymywanie obu celów w głowie, przypominanie sobie, gdzie skończyłem, pilnowanie, czy w drugim zadaniu coś się nie wydarzyło, oraz ponowne rozpędzanie myśli po każdym przejściu.

Te 20% nie jest uniwersalną stałą ani wynikiem, który można wpisać do podręcznika. Opisuje jednak ważniejszą rzecz niż elegancka zależność 1/n: wielozadaniowość nie tylko dzieli koncentrację, ale też znaczną jej część marnuje. Dwa zadania nie dają mi zatem dwóch połówek pełnej uwagi. Dają mi dwa słabe fragmenty uwagi oraz koszt ciągłego przestawiania całej reszty.

Aktywne zadania

2

Program, fiszki, wiadomości i kolejny projekt liczą się osobno. Przełączenia w ciągu godziny

8

Powrót do pełnego kontekstu

3 min

Wpisz własne założenie: inne dla prostej poczty, inne dla trudnego problemu w kodzie.

Model godziny 36 min skupienia

36 min

24 min

praca właściwa ponowne wejście

60 min − 8 × 3 min = 36 min

Na pracę właściwą

36 min

Średnio na zadanie

18 min

Możliwe kierunki skoku

2

Badania pokazują mechanizmy, które składają się na tę stratę. Joshua Rubinstein, David Meyer i Jeffrey Evans przeprowadzili cztery eksperymenty, w których badani wykonywali naprzemiennie proste zadania klasyfikacyjne oraz działania arytmetyczne. Każda zmiana zadania powodowała mierzalny koszt czasowy, który rósł, gdy reguły stawały się bardziej złożone. Badacze opisali dwa etapy takiego przejścia: najpierw trzeba zmienić cel, czyli odpowiedzieć sobie na pytanie „co teraz robię?”, a następnie aktywować właściwe reguły, czyli przypomnieć sobie „jak się to robi?”.

W warunkach eksperymentalnych chodziło między innymi o rozpoznawanie figur i wykonywanie stosunkowo prostych operacji matematycznych. W programowaniu zestaw reguł bywa znacznie większy: trzeba odtworzyć zależności pomiędzy plikami, przypomnieć sobie aktualną hipotezę dotyczącą błędu, odnaleźć miejsce w kodzie i ponownie zbudować w głowie model problemu. Nie oznacza to, że na podstawie laboratoryjnego zadania możemy wyliczyć dokładnie, ile minut traci programista po otwarciu komunikatora; oznacza natomiast, że natychmiastowa zmiana obrazu na monitorze nie jest dowodem natychmiastowej zmiany stanu poznawczego.

Jeszcze trafniej opisuje ten problem pojęcie attention residue, zaproponowane przez Sophie Leroy. Gdy przechodzimy od niedokończonego zadania A do zadania B, część uwagi pozostaje przy tym pierwszym, przez co bieżącemu zadaniu nie oddajemy się w pełni. Siedzimy już nad dokumentacją, lecz nadal zastanawiamy się, dlaczego poprzednia funkcja zwróciła zły wynik; przerabiamy fiszki, ale gdzieś w tle wciąż układamy odpowiedź na wiadomość, której nie skończyliśmy pisać.

Nie wykonujemy zatem kilku wymagających zadań jednocześnie. Wykonujemy jedno, po chwili następne, a pomiędzy nimi za każdym razem płacimy za zmianę celu, ponowne przywołanie reguł i pozostałości poprzedniego problemu. Można oczywiście robić to bardzo szybko i dzięki temu stworzyć imponujące wrażenie aktywności. Imponujące wrażenie aktywności oraz głęboka praca nie są jednak tym samym zjawiskiem.

Pomodoro, czyli przerwa w niewłaściwym miejscu

W tym miejscu łatwiej zrozumieć, dlaczego technika Pomodoro działała u mnie tak kiepsko. Problemem nie była sama przerwa, lecz moment, w którym następowała. Trudna nauka, podobnie jak programowanie, wymaga początkowego okresu orientacji: trzeba przypomnieć sobie pojęcia, zrozumieć zależności, ustalić, w którym miejscu skończyło się poprzednio, i umieścić wystarczająco wiele elementów w pamięci roboczej, aby można było zacząć nimi swobodnie operować.

Przypomina to przygotowanie stanowiska do większej pracy technicznej. Zanim zrobi się cokolwiek widocznego, trzeba przynieść narzędzia, rozłożyć materiały, sprawdzić dokumentację i ustalić kolejność działań. Jeśli po wykonaniu wszystkich tych czynności ktoś każe nam odłożyć wszystko na pięć minut, a następnie powtarza tę procedurę kilka razy na godzinę, formalnie rzeczywiście regularnie odpoczywamy; praktycznie znaczną część dnia spędzamy na otwieraniu i zamykaniu tej samej skrzynki.

U mnie alarm potrafił zadzwonić dokładnie wtedy, gdy temat stawał się wreszcie klarowny. Powinienem w tym momencie kontynuować, ponieważ koszt wejścia został już poniesiony, a praca zaczynała nabierać rozpędu; zamiast tego wstawałem tylko dlatego, że dwadzieścia pięć minut wcześniej zawarłem umowę z minutnikiem. Po powrocie nie czułem się szczególnie wypoczęty, musiałem natomiast ponownie odtworzyć część kontekstu, który dopiero co udało mi się zbudować.

Nie zrezygnowałem wobec tego z przerw (co byłoby szczególnie osobliwym wnioskiem w artykule, którego główną tezą jest pochwała odpoczynku), ale przestałem wyznaczać je niezależnie od przebiegu pracy. Wolę zatrzymać się przy naturalnej granicy: po rozwiązaniu problemu, zamknięciu części materiału albo w chwili, w której widzę, że dalsze siedzenie nie prowadzi już do zrozumienia, lecz wyłącznie zwiększa liczbę minut spędzonych przed ekranem.

Pomodoro pytało: „czy upłynął ustalony czas?”. Dla mnie znacznie ważniejsze okazało się inne pytanie: „czy nadal naprawdę pracuję?”.

Telefon, którego zwykle nie ma

Drugą dużą zmianą było usunięcie telefonu z codziennego obiegu. Nie ograniczyłem liczby aplikacji, nie ustawiłem ekranu w odcieniach szarości i nie wypracowałem nadzwyczajnej odporności na algorytmy projektowane przez całe zespoły ludzi po to, aby tej odporności nie mieć. Zastosowałem metodę znacznie mniej wyrafinowaną: mój telefon jest zazwyczaj wyłączony.

Połączenia i powiadomienia odbieram na komputerze, przed którym i tak spędzam znaczną część dnia, nie noszę natomiast przy sobie osobnego urządzenia gotowego wypełnić każdą kolejkę, chwilę oczekiwania i najmniejszy objaw nudy. Przestałem też scrollować, dzięki czemu odzyskałem zaskakująco dużo czasu. Temat ten zasługuje zresztą na osobny tekst, ponieważ dopiero po rezygnacji z ciągłego przewijania zauważyłem, jak wielka część dnia znikała w porcjach tak małych, że każda z osobna wydawała się niewinna.

W kontekście koncentracji ważniejszy od samej liczby odzyskanych minut okazał się jednak powrót pustych chwil. Wcześniej kończyłem wymagające zadanie, odchodziłem od komputera i natychmiast dostarczałem sobie kolejny strumień informacji: nowe obrazy, wiadomości, opinie oraz problemy ludzi, których nie znałem i których problemów nie planowałem rozwiązywać. Z punktu widzenia kalendarza była to przerwa. Z punktu widzenia uwagi trwał dalszy przeładunek towaru, zmieniła się tylko zawartość skrzynek.

Wyłączony telefon nie rozwiązuje oczywiście wszystkich problemów. Komputer sam w sobie daje dostęp do niemal całego dorobku ludzkości, z czego człowiek najczęściej wybiera kilka tych samych stron, które sprawdził już kwadrans wcześniej. Usunięcie telefonu pozbawiło mnie jednak drugiej, przenośnej warstwy rozproszenia, działającej również wtedy, gdy odchodzę od biurka. Nie muszę teraz codziennie wykazywać się siłą woli wobec przedmiotu, którego zwyczajnie nie używam.

Fiszki nie są odpoczynkiem od programowania

Najważniejsze odkrycie było zarazem najmniej efektowne: zmiana rodzaju wysiłku nie musi oznaczać odpoczynku. Przerabianie fiszek może wydawać się lekkie w porównaniu z rozwiązywaniem trudnego problemu architektury, czytanie artykułu może wyglądać jak spokojna przerwa od pisania, a odpowiadanie na wiadomości jak drobna czynność administracyjna, którą rozsądny człowiek powinien wcisnąć pomiędzy dwa większe zadania. Każda z tych rzeczy może być potrzebna, lecz żadna nie staje się odpoczynkiem wyłącznie dlatego, że męczy w trochę inny sposób.

Kiedy przerabiam fiszki, nie programuję; kiedy programuję, nie przerabiam fiszek. Nie otwieram talii na pięć minut tylko dlatego, że komputer właśnie wykonuje jakieś zadanie i pojawiła się krótka przerwa. Jeśli wiem, że za chwilę wrócę do tego samego problemu, staram się pozostawić czekanie częścią bieżącego kontekstu, zamiast natychmiast rozpoczynać nowy. Mogę przez moment niczego nie otwierać, co z perspektywy kultury produktywności wygląda podejrzanie, ale z perspektywy późniejszego powrotu do pracy okazuje się zaskakująco praktyczne.

Przez lata popełniałem jeszcze jeden błąd rachunkowy: nie wliczałem pracy zawodowej do dziennego wysiłku umysłowego. Kilka godzin programowania oznaczało w moim prywatnym zestawieniu po prostu „pracę”, natomiast dopiero wieczorna nauka trafiała do rubryki „obciążenie poznawcze”, jakby mózg prowadził osobne budżety dla zadań zarobkowych i tych wykonywanych z własnej ciekawości. Trudny problem rozwiązany w godzinach pracy nie staje się jednak łatwy tylko dlatego, że w kalendarzu widnieje pod inną nazwą.

Dwie albo trzy godziny skupionej nauki po dniu wymagającej pracy nie muszą więc świadczyć o braku charakteru. Mogą oznaczać, że wcześniej wykonaliśmy już wiele godzin rzeczywistego wysiłku, którego z jakiegoś powodu postanowiliśmy nie uwzględniać. Ja przez długi czas oczekiwałem od siebie kolejnej pełnej zmiany umysłowej, a gdy nie byłem do niej zdolny, szukałem lepszego minutnika.

Najważniejsza technika: dużo odpoczynku

Gdybym miał wskazać jedną zmianę, która najbardziej pomogła mi uczyć się przez kilka godzin i nadal zachowywać zainteresowanie tematem, odpowiedź byłaby mało widowiskowa: dużo odpoczywam. Nie chodzi przy tym o pięciominutowe przerwy starannie wpisane pomiędzy bloki produktywności, lecz o prawdziwy czas, w którym nie próbuję pracować, uczyć się, nadrabiać wiadomości ani optymalizować kolejnego fragmentu własnego życia.

Jedną z najbardziej konkretnych form takiego odpoczynku stała się u mnie krótka, dziesięciominutowa drzemka. Sięgam po nią zwłaszcza wtedy, gdy wiem, co powinienem zrobić, ale pomiędzy zamiarem a rozpoczęciem pracy pojawia się trudne do wyjaśnienia napięcie. Zamiast przez kolejną godzinę brać zmęczenie za prokrastynację, na moment naprawdę przerywam dzień.

Przez długi czas traktowałem odpoczynek jak nagrodę, którą otrzymuje się po wykonaniu wszystkich zadań. System ten ma pewną drobną wadę: wszystkie zadania nigdy się nie kończą. Zawsze istnieje następna książka, projekt, zaległa wiadomość albo nowa dziedzina, której podstawy wyglądają tak interesująco, że natychmiast trzeba zamówić trzy podręczniki. Człowiek ciekawy świata potrafi bez większego wysiłku przygotować sobie listę obowiązków wystarczającą na kilka żyć; jeżeli odpoczynek ma rozpocząć się dopiero po jej wyczyszczeniu, pozostanie pojęciem czysto teoretycznym.

Nie próbuję również zmieniać odpoczynku w zakamuflowaną naukę. Nie każda wolna chwila musi zostać przeznaczona na fiszki, nie każda zwykła czynność wymaga podcastu, a pięć minut czekania nie jest problemem logistycznym domagającym się natychmiastowego rozwiązania. Puste odcinki dnia nie są usterką harmonogramu, lecz momentami, w których nie dokładam kolejnego kontekstu i pozwalam poprzedniemu naprawdę się zakończyć.

To właśnie odpoczynek przywrócił mi zapał, którego wcześniej próbowałem szukać w technikach zarządzania czasem. Trudno pozostawać żywo zainteresowanym nauką, jeśli każda część dnia jest jakąś odmianą pracy, a przerwa od jednego obowiązku polega na szybkim wykonaniu drugiego. Zapał nie znikał dlatego, że wybrałem złe dziedziny albo brakowało mi szczególnego rodzaju motywacji; znikał, ponieważ uwaga nie miała kiedy przestać pracować.

„

Nie nauczyłem się ignorować zmęczenia, żeby pracować dłużej. Zacząłem pozwalać, aby zmęczenie rzeczywiście minęło.

System, który właściwie nie jest systemem

Po odrzuceniu kolejnych aplikacji, minutników i skomplikowanych metod planowania zostało mi kilka zasad, których zaletą jest przede wszystkim to, że nie wymagają osobnego stanowiska kierownika do spraw zarządzania produktywnością:

1. Zanim zaczynam, wybieram jeden kontekst: pracę, naukę albo odpoczynek.
2. Nie wykorzystuję krótkiego czekania do rozpoczynania zadania z innej dziedziny.
3. Kiedy programuję, nie robię fiszek; kiedy robię fiszki, nie programuję.
4. Nie przerywam skupienia wyłącznie dlatego, że zadzwonił ustawiony wcześniej minutnik.
5. Telefon pozostaje wyłączony, a scrollowanie nie pełni funkcji przerwy.
6. Gdy jakość uwagi naprawdę spada, kończę pracę i pozwalam sobie odpocząć bez zamieniania odpoczynku w kolejne zadanie.

Nie są to przykazania, które każdy powinien przepisać na kamienne tablice i postawić obok monitora. Ktoś może znakomicie pracować z Pomodoro, ktoś inny musi przez cały dzień korzystać z telefonu, a jeszcze inna osoba potrafi odpowiadać na proste wiadomości bez otwierania przy okazji pięciu projektów i krótkiej historii internetu. Nie chodzi o wierne odtworzenie mojego otoczenia, lecz o zauważenie granic pomiędzy trzema różnymi stanami, które bardzo łatwo ze sobą pomylić.

Praca powinna być pracą, nauka nauką, a odpoczynek odpoczynkiem. Gdy wszystkie trzy występują jednocześnie, żadna nie przebiega szczególnie dobrze: pracujemy z częścią uwagi pozostawioną przy nauce, uczymy się z głową zmęczoną pracą, po czym odpoczywamy, przeglądając materiały do jednego i drugiego.

Nie było ze mną nic nie tak

Przez długi czas patrzyłem na swoje dwie albo trzy godziny nauki jak na dowód niedostatecznej dyscypliny, ponieważ chciałem należeć do ludzi zdolnych spędzać nad wiedzą większą część dnia. Próbowałem więc mocniej ścisnąć czas, sprawniej podzielić zadania i wykorzystać każdą wolną chwilę, nie zauważając, że właśnie te niewykorzystane chwile są mi najbardziej potrzebne.

Nie brakowało mi lepszego harmonogramu. Brakowało mi okresów, w których nic nowego nie domagało się uwagi. Nie musiałem nauczyć się skuteczniej wykonywać kilku rzeczy naraz, lecz przestać nieustannie je przeplatać; nie musiałem też rezygnować z szerokich zainteresowań, lecz zaakceptować, że cała ich szerokość nie musi być otwarta jednocześnie w postaci kilkudziesięciu kart przeglądarki.

Dziś nadal pracuję jako programista a później niczym batman zakładam okulary ochronne i jestem elektrykiem, piszę i uczę się kolejnych dziedzin. Wielość nie zniknęła i nie chciałbym, aby zniknęła. Zmieniła się tylko skala czasu: mogę zajmować się wieloma rzeczami w ciągu życia, kilkoma w ciągu dnia, ale jedną w danej chwili.

Źródła

• Joshua S. Rubinstein, David E. Meyer, Jeffrey E. Evans, Executive Control of Cognitive Processes in Task Switching, 2001.
• Sophie Leroy, Why Is It so Hard to Do My Work? The Challenge of Attention Residue When Switching Between Work Tasks, 2009.